Akar Nusa
Pada waktu subuh di sebuah lembah hutan di Perak, asap naik dari sebuah kampung. Seorang nenek memanggil anak-anak dalam bahasa ibunya, bahasa yang sudah dituturkan di tanah ini sejak sangat lama. Kaumnya mempunyai nama untuk diri mereka sendiri. Namanya bukan "Orang Asli". Itu nama yang diberikan oleh orang lain.
Kisahnya
Orang Asli ialah masyarakat Peribumi di Semenanjung Malaysia. Namanya ialah istilah Melayu. Ia bermaksud "orang yang asal" atau "masyarakat pertama". Pusat Prihatin Orang Asli (Centre for Orang Asli Concerns, COAC) menjelaskan bahawa ia istilah kolektif yang diperkenalkan oleh ahli antropologi dan pegawai. Pada 2010 terdapat 178,197 Orang Asli, kira-kira 0.6 peratus daripada rakyat Malaysia.
Kerajaan mengiktiraf 18 suku kecil secara rasmi. Untuk tujuan rasmi, mereka ditempatkan dalam tiga kumpulan yang lebih besar: Negrito (juga dipanggil Semang), Senoi dan Melayu Proto. Nama yang digunakan oleh COAC dan para sarjana termasuk Jahai, Batek, Kensiu dan Lanoh dalam kumpulan Negrito; Semai, Temiar, Mah Meri dan Che Wong dalam kumpulan Senoi; serta Temuan, Semelai dan Orang Kanaq dalam kumpulan Melayu Proto. COAC menyenaraikan kesemua 18 suku itu, dan setiap satu mempunyai bahasa dan budayanya sendiri. Sebutlah nama sendiri kumpulan itu, contohnya "Semai" atau "Temiar", setiap kali anda tahu.
COAC membuat satu perkara penting. Pada masa lalu, setiap komuniti melihat dirinya sebagai milik lembah sungainya sendiri dan tanahnya sendiri. Identiti bersama sebagai "Orang Asli" muncul kemudian, sebahagiannya melalui hubungan dengan orang luar dan sebahagiannya melalui zaman yang sukar. Sesetengah perkataan yang pernah digunakan oleh orang luar bersifat menghina. Salah satunya, "Sakai", ialah perkataan yang menurut COAC dibenci oleh Orang Asli. Kami tidak menggunakannya.
Bahasa mereka menceritakan sebahagian kisahnya. Banyak kumpulan di utara menuturkan bahasa Aslian, yang tergolong dalam keluarga Austroasiatik dan berkaitan dengan masyarakat di Myanmar, Thailand dan Indochina. Kebanyakan kumpulan Melayu Proto menuturkan bahasa Austronesia, kecuali dua suku, iaitu Semelai dan Temoq, yang menuturkan bahasa Austroasiatik.
Kajian genetik bersetuju bahawa Orang Asli bukan satu kisah yang mudah. Satu kajian pada 2006 tentang DNA jalur ibu mendapati bahawa Semang mempunyai asal usul yang dalam di Semenanjung, sejak lebih 50,000 tahun dahulu. Senoi nampaknya satu campuran, dengan kira-kira separuh jalur ibu mereka kembali kepada akar yang sama dengan Semang dan kira-kira separuh lagi kepada Indochina. Satu kajian pada 2015 menemui tanda pelbagai gelombang penghijrahan.
Di mana anda masih boleh melihatnya hari ini
- Di hutan dan kampung. Banyak komuniti Orang Asli tinggal di kawasan hutan atau di pinggir hutan. Lawatlah hanya dengan jemputan atau melalui program yang dikendalikan oleh komuniti.
- Dalam bahasa. Bahasa Aslian dan dialek Melayu ialah bahasa yang hidup. Ia bukan barang pameran muzium.
- Dalam kraftangan. Apabila komuniti menjual kraftangan mereka sendiri, belilah terus daripada mereka.
- Dalam berita dan di mahkamah. COAC melaporkan kes tanah, seperti kes Semai di Kampung Senta.
Apa yang DNA boleh beritahu, dan apa yang tidak
Bagi banyak komuniti Orang Asli, anggaran rantau serta jalur ibu dan jalur bapa boleh menunjukkan akar yang sangat tua di Semenanjung dan hubungan dengan Asia Tenggara. Kisah Semang dan Senoi dalam rak ini menceritakan lebih lanjut.
DNA tidak boleh menentukan siapa yang Orang Asli. Itu soal keluarga, komuniti dan undang-undang. DNA juga tidak boleh menentukan kaum, agama atau status bumiputera. Dan keputusan ujian tidak boleh menggantikan pengetahuan yang dipegang oleh komuniti tentang diri mereka sendiri.
