Bahasa dan dialek di Malaysia: kira-kira 137 dan terus bertambah

Sebuah kantin sekolah di Kuching. Seorang budak perempuan memanggil kawannya dalam bahasa Melayu, seorang lagi menjawab dalam Hokkien, dan yang ketiga ketawa lalu bercakap Iban dengan sepupunya. Cikgu mencelah dalam bahasa Inggeris.

Kisahnya

Malaysia mempunyai kira-kira 137 bahasa hidup, menurut Ethnologue, yang dikira pada 2010. Daripada jumlah itu, 41 terdapat di Semenanjung. Sarawak sahaja mempunyai 45 bahasa dan dialek, menurut statistik kebangsaan. Bilangannya berubah bergantung pada di mana kita menarik garis antara bahasa dengan dialek, jadi anggaplah angka ini sebagai panduan.

Bahasa-bahasa ini datang daripada empat rumpun besar:

• Austronesia: Melayu, Iban, bahasa Kadazandusun, Bajau, Bidayuh, Melanau dan banyak lagi. Iban tergolong dalam cabang Melayik, bersama bahasa Melayu.
• Austroasia: bahasa Asli (Aslian) bagi sesetengah komuniti Orang Asli di Semenanjung.
• Sino-Tibet: Mandarin, Hokkien, Kantonis, Hakka, Teochew dan Foochow.
• Dravidia: Tamil, Malayalam dan Telugu.

Beberapa contoh. Kira-kira 790,000 orang bertutur dalam bahasa Iban, bahasa asli utama di Sarawak. Dusun Tengah mempunyai kira-kira 140,000 penutur dan Kadazan Pesisir kira-kira 60,000 di Sabah. Bahasa Orang Asli terbahagi kepada tiga kumpulan, iaitu Negrito, Senoi dan Melayik, yang dibahagikan lagi kepada 18 subkumpulan. Sesetengahnya semakin pudar, dan Low Country Semang (Semang Tanah Rendah), yang pernah dituturkan di Pulau Pinang, sudah pupus. Antara bahasa Cina, Hakka paling dominan di Sabah, manakala di Sarawak kebanyakan orang Cina bertutur dalam Hokkien, Hokchew (Foochow) atau Hakka. Dan bahasa Inggeris, yang bercampur dengan perkataan Melayu, Cina dan Tamil, melahirkan Manglish yang kita guna setiap hari.

Di mana anda masih boleh melihatnya hari ini

• Papan tanda jalan dan kedai: bahasa Melayu, Inggeris, Cina dan Tamil bersama-sama.
• Buku teks sekolah: Kadazandusun mempunyai sukatan pelajarannya sendiri.
• Pasar dan tamu (pasar tani tradisional di Sabah): anda boleh mendengar beberapa bahasa di satu gerai.
• Pentas perayaan: Kaamatan dan Gawai diadakan dalam bahasa komuniti itu sendiri.
• Komuniti Orang Asli, tempat sesetengah bahasa semakin pudar.

Apa yang DNA boleh beritahu, dan apa yang tidak

Bahasa dan DNA ialah dua kisah yang berasingan. Bahasa dipelajari. Seseorang yang dibesarkan dalam bahasa Hokkien dan mempunyai nenek Melayu mungkin mempunyai kisah DNA yang jauh berbeza daripada tuturannya. Kajian populasi kadangkala sejajar dengan rumpun bahasa, misalnya dalam penyebaran masyarakat Austronesia merentasi kepulauan, tetapi bahasa boleh berubah lebih pantas daripada gen dan boleh merebak tanpa perpindahan orang yang besar.

Jadi DNA tidak boleh memberitahu anda bahasa apa yang patut anda tuturkan, komuniti mana yang anda tergolong di dalamnya, atau agama dan status undang-undang anda.